Tiroid Sağlığında İyot

İyot Nedir?

İyot yeryüzünde bulunan ve insan sağlığı için gerekli olan iz elementlerden biridir.

1811 yılında Fransa’da deniz yosunu külünden potasyum ve sodyum çıkarılırken, mor iyot buharı fark edilerek keşfedilmiştir. 1908 yılında ise tentürdiyot geliştirilerek derinin mikroplardan arındırılmasında kullanılmıştır.

İyot antiseptik (mikrop öldürücü) etkiye sahiptir ve sadece mikropları değil serbest radikalleri de etkisiz hale getirerek vücutta güçlü antioksidan aktivite gösterir.

İyot insan sağlığı için o kadar önemlidir ki, 27 Ekim günü Dünya İyot Eksikliği Günü olarak kutlanmaktadır. Amaç, iyot eksikliğinin insan gelişimindeki önemi konusunda farkındalık yaratmaktır.

İyot Nerelerde Bulunur?

İyot yerkabuğunda yani taş ve toprakta bulunur. Ancak günümüzde erozyon nedeniyle iyot karalardan çok denizlerde bulunmaktadır.

İyotu en çok bulunduran bitkiler de bu nedenle karalarda yetişen değil, denizlerde yetişen bitkiler yani yosunlardır.

İyot Vücuda Neden Gereklidir?

İyot tiroid hormonunun yapısında bulunduğu için ve iyot olmaksızın bu hormon üretilemeyeceği için insan sağlığında büyük öneme sahiptir.

Zira tiroid hormonları vücutta bulunan tüm hücrelerde enerji faaliyetlerini yönetir. Tiroid hormonları olmazsa hücrelerin enerji santralleri olan mitokondriler enerji üretemez.

Hatta tiroid hormonu eksikliğinin mitokondri hastalıklarına da sebep olabileceği düşünülmektedir.

Tiroid hormonları yetersiz olduğunda beyin gelişimi bozulur, çocuklarda cücelik ve zeka geriliği olur.

İyot Vücutta Birikir Mi?

Tiroid bezi hormon üretirken hammadde olarak iyot tükettiği için aynı zamanda bir iyot deposudur.

İnsan meme dokusu ve anne sütünün tiroid dokusundan çok daha fazla iyot depoladığı ise yeni anlaşıldı.

Vücuttaki iyodun %30’unun depolandığı yer meme dokusudur. İkinci büyük depo ise tiroid bezidir.

Meme dokusu kandaki iyodu yakalayan iyot tutucu proteinlerden açısından da daha zengindir. Bunun sebebi ise emziren annenin bebeğinin gelişmesi, özellikle de beyin gelişimi için iyodun anne karnında olduğundan da daha gerekli olmasıdır.

Bu nedenle iyot tam süte katılacağı yerde hazırda bulundurulmaktadır. Zira iyot tiroid bezinden veya başka bir depo organdan memeye geliyor olsaydı kan dolaşımına geçtiği anda böbreklerden de geçeceğinden, kan düzeyleri derhal yarıya inebilirdi.

İyot Eksikliğinde Vücutta Neler Olur?

İyot, tiroid hormonlarının üretiminde kullanıldığı ve tiroid bezinde depolandığı için eksikliği halinde tiroid bezi büyür. Bunu yapan beyinden gelen uyarılardır.

Tiroid hormonlarının yetersiz üretimi halinde beynin hipotalamus bölgesi dolaşımdaki düşük tiroid hormonu (Triiyodotironin (T3) ve Tiroksin (T4)) seviyelerini algılar ve tirotropin salgılatıcı hormon (TRH) salgılayarak yanıt verir. TRH, ön hipofiz bezini tiroid uyarıcı hormon (TSH) üretmesi için uyarır.

TSH aynı zamanda tiroid bezini büyütücü bir hormondur. Böylece tiroid bezi büyür ve dolaşımı da artarak kandan daha fazla iyot yakalayabilir. Böylelikle beyin tiroid bezinin vücudun ihtiyacını karşılayabilecek ölçüde hormon üretmesini sağlamış olur. Tiroid bezinin büyümesine guatr denir.

Tiroid hormonunun vücudun ihtiyacını karşılayamayacak derecede azalması halinde hipotiroidi gelişir. Bu durumda hücrelerde mitokondri faaliyetleri zayıflayacak, ve enerji üretimi düşecektir.

Hücrelerin enerji üretiminin düşmesi metabolizmanın zayıflaması anlamına gelir. Bunun sonucunda hem zihinsel, hem immün, hem fiziksel faaliyetler yavaşlar ve genel sağlık bozulur.

İyot Eksikliğinde Görülen Hastalıklar Nelerdir?

• Çocuklarda cücelik ve zeka geriliği
• Guatr
• Hipotiroidi
• Hipertiroidi

Ayrıca konsantrasyon güçlüğü ve dalgınlıklar da iyot eksikliği ile ilişkili bulunmuştur.

Bilimsel araştırmalar iyot eksikliği ile tiroid hastalığı, tiroid kanseri ve meme kanseri arasında bir ilişki bulunduğunu göstermektedir. Çünkü meme de bir iyot depo organıdır ve iyot eksikliğinde vücut memeleri de büyütür, bu sırada memede fibrokistik hastalık veya tümörler gelişebilir.

Gerçekten de dünyada halkın besinlerle bol iyot alabildiği bölgelerde daha az meme kanseri görüldüğü tespit edilmiştir.

İyot Eksikliği ve Tiroid Hastalıkları

İyot eksikliğinde tiroid yeterli hormon üretemez ve vücutta düşük tiroid hormonu seviyeleri oluşur. Buna hipotiroidi denir). Bu durumda beyin daha çok hormon üretmesi için tiroid bezini büyütecek bir hormon salgılar ve böylece tiroid bezi büyüklüğünün 20 katına kadar büyüyebilir. Tiroid büyümesine guatr denir.

Tiroid hormonlarının üretimi için iyot şarttır ve bu nedenle tiroid bezi sadece tiroid hormonlarının üretim yeri değil, aynı zamanda iyot deposudur. Yeterli iyot alınamadığında vücut bu iyot deposunu büyütür, bu da guatr denilen duruma yol açar.

Tiroidin gereğinden fazla hormon salgılamasıyla seyreden hastalıklarının gelişme zemininde de iyot eksikliğinin bir rolü olduğu düşünülmektedir.

İyot eksikliği kaynaklı hipertiroidizm adı verilen bu durum, daha önce iyot eksikliği olan kişilerde daha yaygındır. Tiroid hastalığı veya iyot eksikliği öyküsünün olması, gelecekte iyot kaynaklı hipertiroidizm geliştirme riskinizi artırabilir.

İyot Eksikliği ve Meme Hastalıkları

İyot kadınların meme sağlığında da önemli bir role sahiptir: Meme dokusunda bulunan kimyasallar ve enzimlerin varlığında iyot, C vitaminine eşdeğer antioksidan etki göstermektedir.

İyodun antioksidan etkileri bütün vücutta görülür ancak meme dokusunda çok daha yüksek olduğu görülmüştür.

İyottan yoksun meme hücrelerinin artmış lipid peroksidasyon (yağların acılaşması) işaretleri göstermekte olduğu tespit edilmiştir. Lipid Peroksidasyonu ise meme kanseri gelişimi için zemin hazırlayıcı faktörlerin en önemlisi olarak kabul edilir.

(Lipid peroksidasyon=Serbest radikallerin hücre zarındaki yağlardan bir atom çalarak hücre zarını hasara uğratması ve sonuçta daha çok serbest radikal üretimi)

İyot Eksikliği ve Meme Kanseri

İyottan fakir meme dokusu, sadece antioksidan desteğinden yoksun kalmaz DNA değişiklikleri de gösterir ve hücrelerdeki estrojen reseptörlerinde artış meydana gelir.

Bu artış hücrelerin dolaşımdaki östrojenden çok etkilenmesine yol açar. Bu nedenle, iyot eksikliğinin dolaşımdaki östrojen düzeylerinde meydana gelen artışla bir araya gelmesi ile, bu iki faktör kadınlarda estrojene bağlı meme kanseri riskini kaçınılmaz olarak arttırmaktadır.

İyot takviyesinin kadınları meme kanserinden koruyucu etkilerinin araştırıldığı çalışma sonuçları ümit vericidir.

Bilimsel araştırmalarda sürekli iyot kullanımının meme kanseri riskini 2,5 kat azalttığı gösterilmiştir. Bunun nedeni iyotun doğrudan kanser hücrelerine gösterdiği etkidir:

Meme kanseri hücreleri iyodu kandan hızla alma özelliğine sahiptir. Oysa iyot kanser hücresinin ölümüne yol açmaktadır. Böylece tümör gelişmesi baskılanmış olur.

Beslenmeye iyot eklemekle hem selim, hem de habis meme tümörlerinin boyutlarının küçüldüğü gözlenmiştir.

Bu etki doğrudan iyodun Lipid Peroksidaz düzeylerini düşürücü etkisine bağlanmaktadır. Bu çalışmalarda kullanılan günlük iyot dozu günde 5.000 mikrogram gibi nispeten yüksek bir doz olmasına rağmen ne tiroid dokusunda, ne de diğer dokularda hiçbir toksik etki gözlenmemiştir.

İyot Eksikliği ve Memenin Fibrokistik Hastalığı

Fibrokistik Meme Hastalığı da iyot eksikliği yüzünden gelişiyor olabilir.

Fibrokistik hastalık zararsız olmakla beraber son derecede yaygındır. Biyopsi yapılan kadınların %9’unda görülmektedir. Gerçek sıklığının daha yüksek olduğu düşünülmektedir.

İyot tüketiminin kısıtlanması ile kobaylarda deneysel olarak fibrokistik hastalık oluşturulabilmektedir. Bu kobaylara daha sonra günde insana verilen 5.000 mikrogramlık doza eşdeğer iyot verildiğinde oluşan değişiklikler geriye döndürülebilmiştir.

Fibrokistik meme hastalığı olan kadınlar, günde 3.000-6.000 mikrogram iyot verilmesi ile gözle görülür bir iyileşme elde etmişlerdir. Bu çalışmalar plasebo karşılaştırmalı yapılmış ve sonuçlar hem kadınların düzelme bildirmesi, hem doktorlarının düzelme tespit etmesi ile teyit edilmiştir. İyileşme oranı % 65’dir. Plasebo için ise % 33’dür.

Yukarıda bildirilen dozlarda hiçbir yan etki gözlenmemiştir.

İyot Eksikliği ve Stres

İyot, kanın stres hormonu kortizol’den arıtılmasında rol oynar. Böylece ihtiyaç halinde bol miktarda salgılanan kortizolün dolaşımda uzun süre bulunmasının önüne geçer.

Bilindiği gibi, anormal kortizol düzeyleri zayıflamış bağışıklık yanıtlarına yol açarak, her tür kanseri riskini arttıran ve alerjik hastalık seyrini ağırlaştırır.

İyot Eksikliği ve Bağışıklık

İyot bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışması için gereklidir.

İyot Eksikliği ve Beyin Sağlığı

İyot eksikliğinde görülen odaklanma güçlüğü ve biran önce ne yaptığını unutmak gibi kısa dönem hafıza kayıpları gibi belirtiler beyin hücrelerinde metabolizma düşüklüğü ile ilgili olabilir.

Beslenme İle Yeterli İyot Alıyor muyuz?

Tüm diğer iz elementler gibi, iyotu da normalde besinlerle alıyor olmamız gerekir. Ancak bunun için o tarım yapılan topraklarda yeterince iyot bulunması gerekir.

Oysa günümüzde erozyon nedeniyle topraklarımızda bulunan suda eriyen elementlerin çoğu karalardan denizlere taşınmıştır. Dağlık bölgelerde iyot eksikliğinin çok görülmesinin nedeni de budur.

Japonya’da dünyada iyottan en zengin bitki olan yosunu çok tüketilir. Bu beslenme tarzı Japon halkının batılılara nazaran 25 kat daha fazla iyot almalarını sağlar.

Bu farkın Japonyada neden daha az meme kanseri görüldüğünü açıklayabileceği düşünülmektedir. Zira Japonyada meme kanseri olan kadınlar Amerikalı kadınların üçte biri kadardır.

Amerika’da yaşayan Japon kadınlar incelendiğinde, onların meme kanseri riski Japonya’da yaşayan Japon kadınlara göre artmış bulunmuştur zira Amerika’ya göç eden Japon kadınlar çok daha az yosun tüketebilmektedirler.

İyot Takviyesi Nasıl Yapılır?

İyot ihtiyacı yaşa göre, vücut ağırlığına göre ve vücudun genel sağlık göstergelerine göre değişir.

Gebelerde ve emzirenlerde bebeğin gelişimi için yüksek miktarda iyot tüketimi olduğundan, iyot ihtiyacı artacaktır.

En son bilimsel araştırmalar bir gerçeği ortaya çıkarmıştır. Günlük iyot ihtiyacını karşılamak için genellikle önerilen, günde 150-290 mikrogram dozundan çok daha yüksek dozlara ihtiyaç vardır.

Örneğin fibrokistik meme hastalığı belirtilerini ortadan kaldırmak için gereken günlük doz 3.000-6.000 mikrogramdır (3-6 miligram).

İyot Takviyesi Alırken Selenyum Alınabilir mi?

Selenyum vücut için hayati öneme sahip 25 değişik proteinin üretimi için vazgeçilmez olan önemli bir iz elementtir.

Selenyum antioksidan etkileri sayesinde kanser dahil bir çok hastalığı engelleyebilir ve tiroid hormonlarının üretimi için selenyum varlığı şarttır.

Zira Selenyum beslenme ile alınan iyodun hücreler tarafından en yüksek verimle değerlendirilmesini sağlayan enzimlerin aktifleşmesini sağlar.

Tiroid bezinin ürettiği 4 iyot atomlu tiroksin hormonundan bir iyot atomunun çıkarılmasını sağlayan enzimatik işlem, selenyum sayesinde olmaktadır. Bu işlem önemlidir çünkü T4 hormonu inaktiftir, biyolojik aktivitesi yoktur ancak 3 iyot atomlu T3 hormonu aktiftir ve hücre mitokondrisinin enerji üretmeye başlaması bu hormon sayesinde olmaktadır.

Yine molekülünde selenyum atomu içeren enzimler sayesinde T3 hormonu da T2 hormonuna dönüştürülür ve bu hormon daha da aktiftir. T2 hormonunun metabolizmayı hızlandırıcı ve yağ yaktırıcı etkileri olduğu görülmüştür.

T1 hormonu ise en aktif olan tiroid hormonu formudur ve beyin hücrelerinin metabolizmasında özel bir etkisi olduğu düşünülmektedir. Zira beyin hücrelerinde T2’yi T1’e dönüştüren enzimler bulunmuştur.

Özetle, 4 tiroid hormonunun her biri temelde tiroglobulin denilen bir esas moleküle sahiptir. İşlevleri bakımından bunları birbirinden ayıran faktör ise selenyumlu enzimatik faaliyet sayesinde bu molekülden her aşamada bir iyot atomunun çıkarılmasıdır.

Selenyum tiroid metabolizması için son derecede gerekli bir iz elementtir.

Tiroid Hastalığı Olanlar İyot Almalı Mı?

Tiroid hastalıkları birbirlerinden oldukça farklı seyirler izleyebilirler ama bu gerçek her tiroid dokusunun iyot ihtiyacı olduğu gerçeğini değiştirmez.

Yine de her tiroid hastası farklıdır ve bireysel iyot ihtiyacına hastanın doktoru karar verecektir.

Özellikle kanda düşük tiroid hormon düzeyleri ile seyreden guatr hastalığında iyot takviyesi esastır.

İyot Takviyesinin Zararları Var Mıdır?

Böbrekler kanda bulunan iyotun yüzde ellisini 24 saat içinde vücuttan atar. Vücudun iyot yoksunluğu içinde bulunması dahi bu gerçeği değiştirmez.

Uzakdoğuda bir batılıya göre aşırı iyot içeren besinlerle beslenenlerde iyota bağlı herhangi bir hastalanma belirtisi görülmemektedir. Bu nedenle günlük 6 miligrama kadar varan iyot alımının toksik etki göstermediği bilinmektedir.

Bir İnsanın Günlük İyot İhtiyacı Nedir?

Bir insanın günlük iyot ihtiyacı sabit değildir. Örneğin çocuklukta iyot çok önemlidir. Özellikle ilk yaş, çocukların iyota en çok ihtiyaç duyduğu dönemdir. Zira ilk aylarda beyin ve sinir sisteminin halen gelişmeye devam eder ve yeni sinir hücrelerinin gelişmesinde iyot hayati rol oynar.

Bu yazıyı da okumak isteyebilirsiniz: Günlük Selenyum Dozu Ne Olmalı*

21 Ekim Dünya İyot Eksikliği Günü